HUTSAK 2

Herri euskaldunak eta eskola txikiak

                                              Paula Kasares (NUP)

Euskararen berreskuratze zozialaren (sozialaren) prozesua hizkuntzaren hiritartzea ekarri du. Azken mendean euskera (euskara) hiritik baztertuta egon da eta bereziki landa eremuetako mintzaira izatetik (izateagatik), nekazalgo eta arrantzuaren bizimolde tradizionalei lotuta egotetik (egoteagatik), modernitateari eta hirietako bizimoduari egokitu zaie gutxi-asko. Egun, euskaldun gehienak hirietan bizi dira eta oso ehuneko apala baino ez, aldiz, herri txikitan.

Bestalde, jakina dago (jakina da) herririk euskaldunenak, IV. Inkesta Sociolinguistikoaren (Soziolinguistikoaren) arabera, biztanleen % 80tik gora euskaldunak dituztenak (direnak), txikiak izaten direla. Hala bada, ikuspegi kuantitatibo batetik euskararen egoerarako herri txiki euskaldunak ezer gutxi badira ere, kualitatiboki, hizkuntzaren bizitasunarako (bizitasunerako) berebiziko garrantzia dute. Herri euskaldun horietako eskolei erreparatu nahi diet, herri txikietan eta auzoetan egoten diren landa eremuetako eskola txikiei. Zergaitik (Zergatik) merezi dute arreta hezkuntza errealitate ñimiño horiek?

Hizkuntzaren ikuspegitik, hiztun kopuru urria izanagatik (izateagatik), dago herri euskaldunetan euskara bizi-bizirik (herri euskaldunetan euskara bizi-bizirik dago), belaunaldi guztietako herritarren mintzaira izaten da eta ohiko harremanetan erabiltzen da. Herri txiki horiek hizkuntzaren bizitasunerako beharrezkoak dira, Joshua A. Fishmanen hitzetan «demographically concentrated and intergenerationally continuous» («demografikoki kontzentratuak eta belaunaldien artean jarraiak») bait dira. Horregatik, «heartlands of minority languages» deitu izan zaie, hotz (hots), hizkuntza gutxituen oinarriak. Gurean, Mikel Zalbide euskaltzainak "arnasguneak" erabiltzen du (ditu) euskara gizarte harremanetan ohizkoa duten herri-eskualdeei esateko. Herri euskaldun horietan euskarak bertako mintzamolde eta erregistro jatorrak (erregistro jator) (hitanoa, soziolektoak...) garbienak eta bizienak atsiki ditu.

Herri txikien ikuspegitik, eskolak bizia ematen du (dio) herriari, dira haien bihotza eta bizipoza (haien bizitza eta bizipoza dira). Haurrak herrian dabiltz egun osoan eta eskolak bertako kulturari eta ohiturei eusten die, haurrak bertako kultura ohituretan sozializatuz: inauteriak direla, Olentzero, Orakunde (Ostegun Santuko haurren eguna), Santa Agueda (Ageda), festak... Eskola txikiak (txikiek) beste eskola eredu bat izan nahi dute. Bestalde, eskolak, zerbitzu gisa, biztanleek (biztanleak) herrixkan geratzen (geratzera) laguntzen dio (die).

Familien eta haurren ikuspegitik, ikasleak herriari estuki lotutako eskola batean azten (hazten) dira, herriaren bizitzan errotutak. Adin dezberdineko haurrak biltzen dira ikastalde berean eta horrek elkar eragina eta kooperazioa era naturalean sustatzen ditu. Gainera, eskola txikietan gurasoen implikazioa (inplikazioa) haundiagoa (handiagoa) izaten da.

Beraz, herri txikietan eskolak hizkuntzari ezik herriko bizimodu, ohitura eta kultura heusteari (eusteari) ere eragiten dio. Jacqueline L. Urla antropologoak eta Jakoba Errekondo nekazaritza-ingeniariak honela idatzi dute Zerain herriataz (herriaz)eta hango eskolataz (eskolaz): «One of the first steps locals took to preserve their community was to create a school in town for their younger children. Keeping children close to their families and neighbours during their early socialization was regarded by residents to be essential for the transmission of local culture, language, and customs as well as the formation of closer life long bonds with their peers». Hau da, Zerainen tokiko garapen iraunkorrerako lehen hurratxetako (urratsetako) bat herriko haur txikientzako (txikientzat) eskola sortzea izan zen. Izan ere, zerainekoak (Zerainekoek) haurrak herrian, haien familia (familiarekin) eta auzokidekin (auzokideekin) atxikitzea funtzezkotzat (funtsezkotzat) jo dute herriaren kulturaren, hizkuntzaren eta ohituren transmisiorako, eta ere tokian errotutako bizimodua bermatzeko (baita tokian errotutako bizimodua bermatzeko ere).

Herri txikietako edo auzoetako eskola (eskolak) gure hezkuntza sistemako errealitate kuantitatiboki txikia (txikiak) baina kualitatiboki garrantzitxua (garrantzitsuak) dira. Azken hamarkadetan teknologia berriek eskola txikien arteko elkarlana (elkar lana) eta koordinazioa erreztu dute. Adibidez, Gipuzkoako eskola txikien sarea 1987. urtean abiatu zen. Irakasle talde bat (batek) , eskola txikien balioari (balioaz) jabeturik, elkartzen hasi zen. Dira Egun Gipuzkoako eskola txikiak 26 (dira) eta mila bat ikasle biltzen dira horretara (horietan). Bizkaian 24 eskola txiki daude. Araban herrietako eskolen arazoei aurre egiteko Landa Eskolen Foroa sortu berri dute. Nafarroan landa eremuko eskolak 79 dira bainan (baina) hemendik aurrera bat gutxiago, zergatik duela haste (aste) batzuek (batzuk) amaitu den ikasturtea azkena izan da Nafarroako Mendialdeko Erasungo herriko eskolarentzat. Heldu den ikasturtean neska-mutiko erasundarrek Santestebaneko ikastetxe publikora bildu beharko dute (dira). Herriak eskolari heusteko (eusteko) aleginak (ahal eginak) eginagatik ere, Nafarroko Gobernuko Hezkuntza Departamentuak eskola istearen (ixtearen) erabakia aurrera eraman du. Gutxienez 5 ikasle behar baitira eskola zabalik izateko. Eskolen itxiera behin betiko izaten da. Hau da, behin itxi ezkero eskolak ez ohi dira berriz zabaltzen naiz eta (nahiz eta) haur zenbakia hazi. Hala gertatu da Erasundik (Erasunditik)  hurbil dauden Zubieta eta Elgorriaga herrietan (Malerrekan) eta Anizen (Baztanen), baita Arabako Bernedo herrian ere. Herriak haren eskola galtzen duenean, nolabait bizia ere galtzen duela diote.