KI HANPADURA 2

“KI” HANPADURA:

• “Ki” aditzen bukaeran jartzen den hanpadura da, aditza indartzeko.
• Kasu batzuetan soilik erabil daiteke “ki” aditzen ondoren:
  1) Aditzaren aspektua puntukaria denean

• Aditza trinkoa denean
• Aditzan “ari” dagoenean

2) Aditz horiek menpeko perpausak ez direnean.

OHIKOENA, HITZ HAUEKIN EGOTEA DA:

• Ageri - Ari - Bizi
• Nahi - Behar - Uste

DEBEKATURIK “KI” ERABILTZEA:

• Menpeko perpausa denean
• Aditz batzuekin:

• Egin - Esan - Ezagutu
• Entzun - Eman - Maite

TESTUAK 2

TESTUA:

• Komunikazio asmo bat behar da, esaldi bat testua da. Ongi kohesionatua badago.

Testua ona izateko gauza batzuk beharrezkoak ditu:

• Egokitasuna
• Koherentzia
• Kohesioa
• Zuzentasuna
• Estilistika (plus bat bezalakoa da, hau egon ezean, testuari ez dio zuzentasuna kentzen)

1. EGOKITASUNA:
   Testuinguruaren ezaugarriak ezagututa egokitu. Ez da berdin lagunen artean edo ofizinan; testuinguru desberdina, egokitasun desberdina. Modalizazioa, jarrera, desberdinak dira, hots, subjektiboak edo objektiboak.
   - Hartzailea
   - Hartzailearen rola
   - Igorlea
   - Igorlearen rola
   - Kanala (ahozkoa/idatzizkoa)
   - Erregistroa (hizkuntza maila; jasoa, estandarra edo kolokiala/ euskalkia edo batua)
   - Komunikazio asmoa: Konbentzitzea, azaltzea, kontatzea, deskribatzea.

2. KOHERENTZIA:
   Informazioaz eta honen zentzuaz arduratzen dena. Egiturak lotura semantiko ona izateaz.
   - Informazioa: Kantitatea (zer esan behar eta zer ez) eta kalitatea
   - Egitura: Edukia nola antolatu eta nola lotu.

3. KOHESIOA:
   Lotura fisikoaz, perpaus motak, nolakoak. Lokailuak eta antolatzaileak. Deiktikoak...
   - Anafora/katafora.. - Sinonimoak - Erreferentziak...
4. ZUZENTASUNA:
   Hizkuntzaren arabera arauak ongi erabiltzea.
   - Gramatika
   - Puntuazioa

TESTU ANTOLATZAILEAK 4

DISKURTSO MARKATZAILEAK:

• Testuaren barruan, hainbat eratako loturak aurkitzen ditugu. Horiek diskurtsoaren markatzaileak dira. Funtzioaren arabera, 3 mota bereizten dira:

1. LOKAILUAK: Elkarren ondoko unitateak jartzen dituzte harremanetan. Horrela, haien arteko erlazio semantikoa adierazten da (aurkaritza, emendiozkoa, ondorioa...)
2. DISKURTSOAREN FOKALIZATZAILEAK: Haien ondoren datorren unitateari eragiten diote.
3. TESTU ANTOLATZAILEAK: Testuaren egitura edo haren zati batena antolatzen dute. Hauekin, testu hasiera eta bukaera adierazten dira. Bestela, testuaren edukiak zatika eta era ordenatuan aurkez daitezke.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Testu bat egituratzerakoan, 3 zati dituela hartu behar dugu kontuan.

• Hasiera (lehenik, batetik, ezer baino lehen...)
• Jarraipena (ondoren, bestetik, jarraitzeko...)
• Bukaera (amaitzeko, ondorioz, azkenik...)

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Gai bati erreferentzia egiteko:

• -I dagokionez
• -ela eta
• -ekin lotuta

Testuan beste batzuk adierateko loturak ere badaude:

• Nork bere iritzia adierazteko
• Ziurtasuna adierazteko
• Ziurtasun eza adierazteko
• Balioespenak egiteko
• Aurkakotasuna adierazteko
• Adibidea emateko
  ---------------------------------------------------------------------
• Aurretik esandakoari erreferentzia egiteko - Lekua adierazteko
• Ondoren datorrenari erreferentzia egiteko - Denbora adierazteko
• Informazioa eransteko
• Arrazoiak eta ondorioak adierazteko
• Zerbait beste modu batera esateko
• Zerbait zehazteko
• Laburbiltzeko

GALDEGAIA / MINTZAGAIA 3

GALDEGAIA/ MINTZAGAIA:

Perpausek orden neutro bat izaten dute. Hau zerbait garrantzitsuagoa ez denean erabiltzen da.

Subjektu + objektu (beste guztia) + aditza (SOA)

• Mintzagai / galdegai perpausetan ordena adierazten dute.

GALDEGAIA:

• Zerbaiti besteari baino garrantzi handiagoa eman nahi diogunean, galdegaiaz ari garaeta beti aditzaren aurrean jartzen da. Perpausean azpimarratu nahi den elementua da.
• Informazio berria da galdegaia. Eta galderaren erantzuna da, perpausa horrela izateko galderari.
• Perpausek beti ez dute galdegairik.
• Aditza, perpausaren galdegaia izan daiteke:

1. “Egin” aditzaren tartean; etorri egin naiz adib.
2. Aditza trinkoa denean, galdegaia izateko bi modu:
   1. Etorri badator (Aditza + “ba”-rekin aditzaren trinkoa)
   2. Badator (“Ba” aditz aurrean jarriz).

MINTZAGAIA:

• Galdegaia ez den guztia mintzagaia da.
• Mintzagaiaren zati bati enfasi berezia eman nahi diogunean, mintzagai hanpatuaz ari gara.
• Mintzagaia, informazio zaharra da.
  • Mintzagai hanpatua: Beti esaldi hasieran jartzen da eta bere ondotik koma.

Perpausak:

Mintzagai hanpatua Galdegaia Aditza Mintzagaia

• Ongi, lehen proba idatzi dut. (Zer idatzi dut ongi?)
• Ni gaur lanera, oinez etorri naiz nire lagunekin hizketan. (Nola etorri zara lanera gaur?)
• Ni oinez etorri naiz gaur lanera. (Nola etorri zara lanera gaur?)

PERPAUSAK 8

PERPAUSAK:

1. BAKUNAK:
   Aditz bat
   * Ni goizean nire lagunarekin gosaldu dut.
2. ELKARTUAK EDO KONPOSATUAK:
   Aditz bat baino gehiago

a) Juntatuak:

• Emendiozkoa (eta)
• Hautazkoa (edo)
• Aurkaritzazkoa (baina)
• Alborakuntza (,) beste lokailu batengatik alda daitekeenean

b) Menpekoak:

• Konpletiba (“hori”-ren ordez ordeztu ahal) + “ela” bukaeran + izena sartzen da.
• Zehar galdera (ote/ea/zer) *Zer egin duzun jakin nahi dut
• Erlatibozkoa (-n/-tako/-riko... du bukaeran, guztia kenduz esandia zentzua izaten jarraitzen du) + izena ez da sartzen.
• Denborazkoa (noiz)
• Helburuzkoa (zertarako)
• Moduzkoa (bezala, nola)
• Kausazkoa (zergatik)
• Kontzesiboa (arren, nahiz eta, bada ere...)
• Kontsekutiboa
• Baldintzazkoa
• Konparaziozkoa

ADITZA LANTZEN 5

ADITZA:

PERTSONA MORFEMAK:

Nik---Na

Zuk---Za

Hark--D

Guk---Ga

Zuek--Za

Haiek--D

INDIKATIBOA:

ORAINA IRAGANA

NOR Naiz Nintzen

NOR-NORI Natzaizu Nintzaizun

NOR-NORK Ditut Nituen

NOR-NORI-NORK Diogu Genion

BALDINTZA:	ONDORIOA:
Indikatiboko iraganetik abiatuz “BA” hasieran gehitu eta bukaerako -(e)n kendu.	Baldintzatik abiatuz, hasierako “ba” kendu eta bukaeran “ke” ipini. Sistema NOR denean, bukaeran “teke”
Banintz	Nintzateke
Banintzaizu	Nintzaizuke
Banitu	Nituzke
Bagenio	Genizkioke

AHALERA:

NOR

• Naiteke
• Zaitezke
• Gaitezke
• Zaitezkete

NOR-NORI

Pertsona morfema + KI + beste pertsona morfema + KE

(Nor) (Nori)

*Zakidake: zu-niri

NOR-NORK

Pertsona morfema + -zake + pertsona morfema

(nor) (it) (te) (nork)

* Nazakezu: zuk-ni

NOR-NORI-NORK:

Dieza(zki) + pertsona morfema+ KE + pertsona morfema

(nor) (nori) (nork)

* Diezaieket: Nik-haiei-hura

SUBJUNTIBERA:

BETI BUKAERAN “N” DU, BAI ORAINALDIAN ETA BAITA IRAGANEAN ERE

Bi modu daude subjuntibera lortzeko:

1. Ahaleratik pasa: Ahalera hartu eta bukaerako “ke” kendu eta “-(e)n” jarri.
   *Zakidake---zakidan
   *Nazakezu---nazazun
2. Sistemak kontuan izanda:
   NOR

ORAINA	IRAGANA
Nadin	Nendin
Zaitezen	Zintezen
Dadin	Zedin
Gaitezen	Gintezen
Zaitezten	Zintezten
Daitezen	Zitezen

NOR-NORI

Indikatiboko aditzari, “-tza”-ren lekuan “ki” jarri.

Perts.morf + ki (zki) + perts. Morf + N

*Natzaio--nakion--nenkion: ni-hari

NOR-NORK

Indikatiboko aditzean, “u”-ren ordez, “-(e)za” jarri

*Zaitut--zaitzadan: nik-zu

*Gaituzu--gaitzazun: zuk-gu

NOR-NORI-NORK

Indikatiboko morfemak errespetatu eta “-ieza” sartu.

*Dizuet--Diezazuedan

*Zenizkigun--Zeniezazkigun